Trước khi từ chức sau 9 tháng làm thủ tướng Pháp, François Bayrou đã tuyên bố rằng nếu Pháp không cắt giảm thâm hụt công, giới trẻ sẽ phải trả giá “vì sự an ủi của những người thuộc thế hệ bùng nổ”.
Đánh giá thẳng thừng này đã đi thẳng vào thực tế kinh tế hiện tại của Pháp. Vì đằng sau tình trạng thâm hụt ngân sách ngày càng tăng của đất nước là một câu chuyện về sự bất công giữa các thế hệ. Và những người tạo ra vấn đề này khó có thể trả tiền cho giải pháp đó.
Mấu chốt của vấn đề đó là trong nhiều thập kỷ nay, chính phủ Pháp đã chi nhiều hơn số tiền họ kiếm được. Hiện tại, nước này đang vay khoảng 6% GDP mỗi năm. Theo thời gian, các khoản vay này cộng lại nên tổng nợ công hiện ở mức 3,3 nghìn tỷ euro (2,8 nghìn tỷ bảng Anh), tương đương 114% GDP.
Ngược lại, nợ công của Vương quốc Anh vào khoảng 101% GDP và mức trung bình của EU là 81%. (Có những trường hợp cực đoan như Nhật Bản, con số này là 250%.)
Như Bayrou đã nói rõ, thâm hụt của Pháp chủ yếu là vấn đề của thế hệ bùng nổ dân số, vì nó đã trợ cấp các đặc quyền cho một thế hệ rất may mắn. Những người sinh vào những năm 1950 thường chỉ trả một phần nhỏ tiền lương của họ để tài trợ cho các khoản lương hưu hào phóng và đã bỏ phiếu giảm tuổi hưởng lương hưu.
Chi tiêu cho lương hưu công hiện chiếm 1/4 ngân sách của Pháp, với mức thanh toán trung bình khoảng 1.500 euro mỗi tháng (1.300 bảng, so với khoảng 1.000 bảng ở Anh). Nhưng 1,7% người hưu trí ở Pháp nhận được hơn 4.500 euro mỗi tháng và một cựu giám đốc điều hành cấp cao có thể nhận được hơn 100.000 euro mỗi năm từ chính phủ.
Điều này có nghĩa là trong khi lương hưu công ở Anh chiếm khoảng 5% GDP thì ở Pháp là gần 14%. Tuổi nghỉ hưu sớm và tuổi thọ dài hơn có nghĩa là một công nhân Pháp nghỉ hưu hiện có thể được hưởng khoảng 25 năm nghỉ hưu, so với 21 ở Anh hoặc 20 ở Mỹ.
Tác động kinh tế của tình trạng này là sâu sắc. Trung bình, những người hiện đã nghỉ hưu ở Pháp nhận được một khoản lương hưu gấp đôi mức đóng góp của chính họ – nhiều hơn mức mà các thế hệ tương lai có thể hy vọng nhận được.
Vì vậy, nhìn chung, những người hưu trí ở Pháp ngày nay đang sống khá tốt.
Hiện tại, khoản nợ vẫn có thể quản lý được. Pháp hiện vay với lãi suất rẻ hơn nhiều so với mức 12% mà Bồ Đào Nha hoặc Ireland phải trả trong cuộc khủng hoảng khu vực đồng euro.
Vấn đề là các khoản nợ mới của Pháp ngày càng trở nên đắt đỏ hơn. Khi các cơ quan xếp hạng đánh giá lại nợ của Pháp, chi phí có thể sẽ tăng thêm.
Và giống như câu tục ngữ con ếch trong nước đang sôi, Pháp có thể không nhận ra rằng khả năng duy trì tài chính công của mình đang thay đổi cho đến khi quá muộn.
Tình hình này khác với những thách thức kinh tế mà Vương quốc Anh phải đối mặt, quốc gia đang phải đối mặt với chi phí ngày càng tăng để tài trợ cho khoản nợ của chính mình và phụ thuộc nhiều hơn vào đầu tư quốc tế so với Pháp.
Pháp có xu hướng không phụ thuộc vào đầu tư và các khoản vay từ phần còn lại của thế giới như Vương quốc Anh và có thể vay từ những người tiết kiệm ở Pháp và Ngân hàng Trung ương Châu Âu. Nó cũng là một phần của khu vực đồng euro, nơi ngân hàng đó cam kết thực hiện “bất cứ điều gì cần thiết” để bảo vệ đồng euro. Điều này bảo vệ hiệu quả các quốc gia thành viên khỏi các nhà đầu tư nước ngoài đặt cược vào sự phá sản của họ.
Nhưng chỉ vì các khoản nợ của Pháp khác nhau không có nghĩa là chúng không cần phải được quản lý. Để bền vững, nợ công không được phép tiếp tục tăng theo tỷ trọng trong GDP.
Nếu đúng như vậy, việc chỉ trả lãi của khoản nợ sẽ trở nên không thể chấp nhận được. Để tránh vỡ nợ, Pháp khi đó cần phải nhờ tới sự giúp đỡ của Ngân hàng Trung ương châu Âu và chấp nhận những cải cách do các nước châu Âu khác áp đặt, giống như Hy Lạp và Cộng hòa Ireland phải cắt giảm phúc lợi và tăng thuế để đổi lấy các gói cứu trợ trong cuộc khủng hoảng nợ ở khu vực đồng tiền chung châu Âu.
Và cuối cùng, sẽ không có giải pháp nào cho các vấn đề tài chính của Pháp nếu không nói đến – và thay đổi – lương hưu. Sự bất công trong thế hệ hiện nay rõ ràng đến mức các chính phủ tiếp theo phải sử dụng các thủ thuật kế toán phức tạp để cố gắng giải quyết.
Ví dụ, gần 10% ngân sách của trường học được chuyển sang lấp đầy những khoảng trống trong toàn bộ hệ thống lương hưu khu vực công. Nhưng những sơ hở này sẽ không đủ về lâu dài.
Cuối cùng, việc đóng băng hoặc giảm lương hưu và chuyển sang một hệ thống rẻ hơn sẽ là điều không thể tránh khỏi. Chính phủ của Bayrou đã sụp đổ khi cố gắng làm điều này. Nó đã thất bại trong việc xây dựng các liên minh cần thiết để cai trị một đất nước bị chia rẽ như vậy. Nhưng cuối cùng nó có thể thành công trong việc truyền tải một thông điệp.
Và thông điệp đó là tương lai tài chính của Pháp phụ thuộc vào việc đối đầu với đặc quyền của những người đã tạo ra vấn đề. Câu hỏi không phải là liệu sự tính toán này có đến hay không mà là nó đến thông qua lựa chọn chính trị hay nhu cầu kinh tế. Điều sau sẽ gây tổn hại nhiều hơn cho thế hệ trẻ của Pháp.