Sự bùng nổ điện khí hóa vào những năm 1920 đã đưa Hoa Kỳ trải qua một thế kỷ thống trị công nghiệp và thúc đẩy một cuộc cách mạng kinh tế toàn cầu.
Nhưng trước khi điện dần biến mất khỏi lĩnh vực công nghệ đang nóng thành cơ sở hạ tầng vô hình, thế giới đã trải qua sự thay đổi xã hội sâu sắc, bong bóng đầu cơ, thị trường chứng khoán sụp đổ, thất nghiệp hàng loạt và một thập kỷ hỗn loạn toàn cầu.
Hiểu được lịch sử này là vấn đề quan trọng bây giờ. Trí tuệ nhân tạo (AI) là một công nghệ có mục đích chung tương tự và có vẻ sẽ định hình lại mọi khía cạnh của nền kinh tế. Nhưng nó đã cho thấy một số dấu hiệu nổi bật về sự phát triển, đạt đỉnh và phá sản của ngành điện trong thập kỷ được gọi là Những năm hai mươi bùng nổ.
Sự tính toán sau đó có thể sắp lặp lại.
Một thế kỷ trước, khi mọi người ở Sở giao dịch chứng khoán New York nói về những khoản đầu tư “công nghệ cao” mới nhất, họ đang nói về điện.
Các nhà đầu tư đổ tiền vào các nhà cung cấp như Electric Bond &Share và Commonwealth Edison, cũng như các công ty sử dụng điện theo cách mới, chẳng hạn như General Electric (cho thiết bị gia dụng), AT&T (viễn thông) và RCA (radio).
Đó không phải là một sản phẩm khó bán. Điện mang lại những bộ phim hiện đại, những tạp chí mới từ máy in nhanh hơn và những buổi tối bằng radio.
Nó cũng là một yếu tố thay đổi cuộc chơi kinh tế rõ ràng, hứa hẹn tự động hóa, năng suất cao hơn và một tương lai tràn ngập sự giải trí và tiêu dùng. Năm 1920, ngay cả nhà lãnh đạo cách mạng Liên Xô Vladimir Lenin cũng đã tuyên bố:“Chủ nghĩa Cộng sản là chính quyền Xô Viết cộng với điện khí hóa toàn quốc”.
Ngày nay, tình trạng khẩn cấp toàn cầu tương tự đang bao trùm cả các nước cộng sản và tư bản về AI, đặc biệt là vì các ứng dụng quân sự.
Giống như cổ phiếu AI hiện nay, cổ phiếu điện “trở thành cổ phiếu được yêu thích trong thời kỳ bùng nổ mặc dù rất khó đánh giá các nguyên tắc cơ bản của chúng”.
Sức mạnh thị trường đã được tập trung. Những người chơi lớn đã sử dụng các cơ cấu nắm giữ phức tạp để né tránh các quy định và bán cổ phần của cùng một công ty ra công chúng dưới những cái tên khác nhau.
Giáo sư tài chính Hoa Kỳ Harold Bierman, người lập luận rằng những nỗ lực điều chỉnh cổ phiếu tiện ích được định giá quá cao là nguyên nhân trực tiếp gây ra sự sụp đổ, đã ước tính rằng các tiện ích chiếm 18% thị phần của Sở giao dịch chứng khoán New York vào tháng 9 năm 1929. Trong lĩnh vực cung cấp điện, 80% thị trường thuộc sở hữu của chỉ một số ít công ty cổ phần.
Nhưng đó chỉ là những tiện ích. Như ngày nay với AI, có một hệ sinh thái lớn hơn nhiều.
Hầu như mọi “megacap” của thập niên 1920 (các công ty lớn nhất vào thời điểm đó) đều có công nhờ điện khí hóa. Ví dụ, General Motors đã vượt qua Ford bằng cách sử dụng kỹ thuật sản xuất điện mới.
Về cơ bản, điện trở thành nền tảng cho thị trường giống như cách AI đang làm, khi các doanh nghiệp nỗ lực trở thành “hỗ trợ AI”.
Không có gì ngạc nhiên khi những gã khổng lồ công nghệ ngày nay chiếm hơn 1/3 chỉ số S&P 500 và gần 3/4 chỉ số NASDAQ. Công nghệ biến đổi không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn thúc đẩy sự tập trung thị trường cực độ.
Năm 1929, để phản ánh tầm quan trọng của lĩnh vực mới, Dow Jones đã tung ra chỉ số cuối cùng trong số ba chỉ số trung bình chứng khoán lớn:Chỉ số Trung bình Tiện ích Dow Jones thiên về điện.
Chỉ số Trung bình Tiện ích Dow Jones lên tới mức 144 vào năm 1929. Nhưng đến năm 1934, nó đã tụt xuống chỉ còn 17.
Không có nguyên nhân duy nhất nào giải thích được “Đại khủng hoảng” chưa từng có của Sở giao dịch chứng khoán New York, bắt đầu vào ngày 24 tháng 10 năm 1929 và trước cuộc Đại suy thoái trên toàn thế giới.
Vụ tai nạn đó đã gây ra một cuộc khủng hoảng ngân hàng, sụp đổ tín dụng, kinh doanh thất bại và sản xuất sụt giảm nghiêm trọng. Tỷ lệ thất nghiệp tăng vọt từ 3% lên 25% trong số công nhân Mỹ vào năm 1933 và duy trì ở mức gấp đôi cho đến khi Mỹ bước vào Thế chiến thứ hai vào năm 1941.
Hiệu ứng lan tỏa mang tính toàn cầu, với hầu hết các quốc gia đều chứng kiến tỷ lệ thất nghiệp gia tăng, đặc biệt là ở các quốc gia phụ thuộc vào thương mại quốc tế, như Chile, Australia và Canada, cũng như Đức.
Thời đại hứa hẹn về thời gian làm việc ngắn hơn và giải trí bằng điện đã biến thành bếp nấu súp và dây chuyền bán bánh mì.
Sự sụp đổ phơi bày sự gian lận và dư thừa. Doanh nhân điện lực Samuel Insull, từng là người được Thomas Edison bảo trợ và là người xây dựng Commonwealth Edison ở Chicago, có thời điểm trị giá 150 triệu USD – một số tiền thậm chí còn đáng kinh ngạc hơn vào thời điểm đó.
Nhưng sau khi đế chế của Insull phá sản vào năm 1932, ông bị truy tố tội tham ô và trộm cắp. Anh ta trốn ra nước ngoài, được đưa về và cuối cùng được trắng án – nhưng 600.000 cổ đông và 500.000 trái chủ đã mất tất cả.
Tuy nhiên, đối với một số người, Insull dường như không phải là kẻ chủ mưu tội phạm mà là vật tế thần cho một hệ thống có những sai sót sâu xa hơn nhiều.
Tiếp theo đó là những cuộc cải cách không thể tưởng tượng được trong những năm bùng nổ.
Đạo luật Công ty Cổ phần Tiện ích Công cộng năm 1935 đã phá vỡ cấu trúc công ty cổ phần khổng lồ và áp đặt sự phân chia khu vực. Một khi những người yêu thích điện năng trở thành cơ sở hạ tầng được quản lý nhàm chán:một thực tế được phản ánh ở quảng trường khiêm tốn “Công ty Điện lực” trên bảng Monopoly ban đầu năm 1935.
AI đang được triển khai nhanh hơn mức mà ngay cả những người muốn sử dụng nó cho mục đích kinh doanh hoặc chính sách của chính phủ đôi khi cũng có thể quản lý một cách hiệu quả.
Giống như điện cách đây một thế kỷ, một số công ty kết nối với nhau đang xây dựng cơ sở hạ tầng AI ngày nay.
Và giống như một thế kỷ trước, các nhà đầu tư đang đổ tiền vào – mặc dù nhiều người không biết mức độ đầu tư của họ thông qua quỹ hưu bổng hoặc quỹ giao dịch trao đổi (ETF).
Giống như vào cuối những năm 1920, quy định về AI ngày nay vẫn còn lỏng lẻo ở nhiều nơi trên thế giới – mặc dù Liên minh Châu Âu đang có cách tiếp cận cứng rắn hơn với luật AI đầu tiên trên thế giới.
Tổng thống Mỹ Donald Trump lại có cách tiếp cận ngược lại, tích cực cắt giảm “quy định phiền toái” về AI. Một số bang của Mỹ đã phản ứng bằng cách tự mình hành động. Tòa án, khi được tư vấn, bị cản trở bởi các luật và định nghĩa được viết cho một thời đại khác.
Liệu chúng ta có thể chuyển đổi sang AI trở thành cơ sở hạ tầng vô hình như điện mà không bị phá sản, chỉ sau đó mới tiến hành cải cách không?
Nếu những điều tương tự với sự bùng nổ điện khí hóa vẫn không được chú ý thì cơ hội là rất mong manh.